Wyjaśnienia wymaga, że materialną podstawę żądania stanowi przepis art. 100 § 1 (zdanie 2) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem każde z rodziców może zwrócić się do sądu opiekuńczego o odebranie dziecka od osoby nieuprawnionej. Osobą nieuprawnioną w rozumieniu tego przepisu może być zarówno osoba obca rodzicom i dziecku, jak i nawet sami rodzice jeżeli zatrzymanie dziecka nie mieści się w zakresie przysługującej im władzy rodzicielskiej i prawa do kontaktów. Rodzice mogą być zatem osobami nieuprawnionymi w następujących przypadkach: gdy nie zostało im powierzone wykonywanie władzy 3 rodzicielskiej na podstawie art. 58 § 1a K.r.o lub art. 107 K.r.o. , gdy ich władza rodzicielska została ograniczona na podstawie art. 109 K.r.o. w sposób polegający na zmianie miejsca pobytu dziecka (np. przez umieszczenie go w rodzinie zastępczej), gdy zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, gdy ich władza rodzicielska została zawieszona (tak m.in. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. red. Konrad Osajda, rok 2020, wydanie 8). Tym samym możliwość wystąpienia z wnioskiem o odebranie dziecka przysługuje rodzicom, których władza rodzicielska obejmuje zamieszkiwanie z dzieckiem (tak SN z 9.5.1953 r., C 348/52, NP 1954, Nr 1, s. 80). Nie ma przy tym znaczenia, czy dziecko wyraża zgodę na pobyt u osoby nieuprawnionej czy też się temu sprzeciwia. Postanowienie wydane w takiej sprawie ma bowiem zapewnić wykonanie istniejącego już w obrocie prawnym orzeczenia. Jednocześnie postępowanie w takiej sprawie ma charakter postępowania opiekuńczego (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia z dnia 16 listopada 2004 r., III CZ 102/04), co oznacza, że rozstrzygając w niej Sąd zawsze kieruje się – jako wartością nadrzędną – dobrem dziecka.

Natomiast zasady procedowania w tego rodzaju sprawach unormowane są przepisami art. 5981 – 59814 Kodeksu postępowania cywilnego. W doktrynie podkreśla się, że postępowanie w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką składa się z dwóch stadiów: rozpoznawczego (art. 5981 –5985 K.p.c.) i wykonawczego (realizacyjnego – art. 5986 – 59813 K.p.c.). W pierwszej fazie – na podstawie art. 5984 K.p.c. w zw. z art. 5985 K.p.c. sąd po przeprowadzeniu rozprawy określa termin, w jakim zobowiązany powinien oddać uprawnionemu osobę podlegającą władzy rodzicielskiej lub pozostającą pod opieką. Drugie stadium wchodzi w grę wówczas, gdy zobowiązany – mimo nałożonego na niego przez sąd obowiązku oddania – nie zrobi tego dobrowolnie i uprawniony zażąda przymusowego odebrania.